Bạn có thể sửa trang WIKI này khi đã đăng ký hoặc đăng nhập và gia nhập một cộng đồng. Hãy cân nhắc tính tin cậy của một bài wiki!

Khái niệm về nhân cách

I. ĐỊNH NGHĨA NHÂN CÁCH và THÀNH PHẦN CẤU TẠO

1. Định nghĩa:
Có bao nhiêu học thuyết tâm lý có bấy nhiêu định nghĩa về nhân cách (thuyết phân tâm học của Freud). Những thuyết Freud mới ở Châu Âu, Châu Mỹ, tâm lý học chủng tộc, thuyết hành vi, thuyết tập nhiễm (học tập...). Tuy nhiên mọi học thuyết đều nhất trí với nhau về một số khái niệm, cho dù chúng được giải thích khác nhau.
1. Khái niệm tổng thể gồm toàn bộ các yếu tố của tâm lý: Nhân cách là toàn bộ những đặc điểm tâm lý của từng cá nhân, do điều kiện sinh học và xã hội tạo ra, tổng hợp lại làm cho cá nhânấy có một hiện tượng tâm lý, một dáng dấp tâm lý không giống cá nhân khác, nhân cách còn gọi là bản ngã cá tính.
2. Nhân cách có tính hằng định, nhờ đó nhân cách tiến triển với tuổi tác, tùy theo sự trải nghiệm nhưng chậm chạp và vừa phải.
3. Nhân cách tương ứng với cấu tạo cảm xúc hơn là cấu tạo trí tuệ, vì cảm xúc quyết định hơn cả các hành vi và các phản ứng. Tuy nhiên có sự tham gia của trí tuệ.
4. Nhân cách có cấu trúc: khái niệm về cấu trúc được đánh giá khác nhau, theo nghĩa hẹp có nghĩa là từng yếu tố chỉ có giá trị so với các yếu tố khác, nhìn theo xu hướng tập hợp, có thể coi các yếu tố chồng lên nhau nhưng vẫn độc lập.
5. Nhân cách có tính động:
các yếu tố cấu thành chịu những lực từ bên ngoài hay từ bên trong và các yếu tố đó tương tác với nhau do những kích thích.
6. Nhân cách có sự thay đổi cơ chế hoạt động hữu hiệu: Chịu sự căng thẳng và giảm căng thẳng tùy theo cơ chế trao đổi năng lượng. Các căng thẳng có thể được giải thích khác nhau: động cơ, thúc đẩy xung năng, chí hướng.
7. Nhân cách gồm các yếu tố có nguồn gốc và bản chất khác nhau:
tâm sinh lý, bản năng, cảm xúc, nhận thức... Mà vai trò được đánh giá khác nhau tùy theo từng học thuyết.
8. Nhân cách gồm một phần ý thức và một phần vô thức
. Điều này không thuyết nào phủ nhận nhưng đánh giá tầm quan trọng của từng phần rất khác nhau.
9. Với bản thân đối tượng: hình ảnh của chính bản thân mình về những cảm xúc đã nhận cảm được trong đời sống và trong tư tưởng của đối tượng. Đối với bên ngoài (người khác) đó là những biểu hiện thể chất, những ứng xử, những sản phẩm mà chủ quan đối tượng tạo ra.

2. Các thành phần cấu tạo:
Theo Rubinstrin có 4 nhóm lớn:
- Xu hướng.
- Khí chất.
- Tính cách.
- Năng lực.
Mỗi nhóm lại chia ra thành những đặc điểm nhỏ.
C. Tương quan giữa các thành phần: 3 thành phần

1. Quá trình tâm lý:
Là một hoạt động tâm lý cơ động phản ánh hiện thực trước mặt. Xuất hiện và mất đi trong một thời gian tương đối ngắn và nếu kéo dài thì sẽ chuyển sang một qúa trình kế tiếp khác.
Muốn có một hình ảnh tâm lý nào, dù là một cảm giác, một nghĩ, một tình cảm trước hết phải có qúa trình tâm lý. Quá trình tâm lý là một hoạt động tâm lý có khởi đầu, diễn biến và kết thúc nhằm biến những tác động bên ngoài thành hình ảnh tâm lý. Ví dụ: Muốn có hình ảnh về một quả cam, phải có những quá trình cảm giác như nhìn thấy da cam, ngửi thấy mùi cam thơm, nếm thấy vị cam ngọt lùi. Người bác sĩ muốn chẩn đoán một bệnh nhân sau khi thu thập các thông tin, thăm khám bệnh nhân cần phải có một qúa trình tư duy để ra một chẩn đoán quyết định.
Quá trình tâm lý là nguồn gốc của đời sống tinh thần. Nó xuất hiện như là yếu tố điều chỉnh dần với hành vi của con người. Có quá trình tâm lý mới có trạng thái tâm lý, có kiến thức, bản lĩnh, có sự phong phúvề kinh nghiệm sống.

2. Trạng thái tâm lý:
Là hiện tượng tâm lý tạm thời nhưng tương đối bền vững hơn quá trình tâm lý. Con người bao giờ cũng ở vào một trạng thái tâm lý nhất định, nói cách khác, bao giờ đời sống tâm lý cũng diễn ra trong một trạng thái nào đó như chú tập trung hay lơ đãng, phân tán, tích cực hoạt động hay mệt mỏi, ủê, thắc mắc băn khoăn hay hồhởi thoải mái, chần chừ do dự hay quyết tâm say sưa...
Trạng thái tâm lý là đặc trưng của hoạt động tâm lý trong một khoảng thời gian nhất định tạo thành một cái nền khiến cho quá trình tâm lý và thuộc tính tâm lý (đặc điểm tâm lý) diễn biến hoặc biểu hiện ra một cách nhất định. Trạng thái tâm lý nảy sinh từ hoạt động của não, khi đã xuất hiện lại ảnh hưởng trở lại đến sức mạnh và nhịp độ của hoạt động phản ánh, có thể nâng cao hay hạ thấp các hoạt động tâm lý khác. Ví dụ: trạng thái căng thẳng có thể gây ra những lệch lạc trong cảm giác, tri giác, trí nhớ tư duy của đối tượng. Hoặc trạng thái phấn khởi, say sưa dễ làm cho người ta tự tin, lạc quan. Đồng thời trạng thái tâm lý luôn luôn chịu ảnh hưởng của hoạt động tâm lý khác.
Trạng thái tâm lý nếu luôn luôn diễn lại, lâu ngày có thể trở thành nét tâm lý điển hình của một cá nhân.

3. Đặc điểm tâm lý (thuộc tính tâm lý cá nhân):
- Là những nét tâm lý đặc biệt bền vững hình thành từ các quá trình tâm lý và trạng thái tâm lý, có cả yếu tố bẩm sinh hậu phát kết hợp liên quan chặt chẽ. Những quá trình và trạng thái tâm lý thường xuyên lặp lại trong những điều kiện sống và hoạt động nhất định của con người thì trở thành đặc điểm tâm lý bền vững của nhân cách, gọi là thuộc tính tâm lý cá nhân.
- Các thuộc tính tâm lý cá nhân không trực tiếp phảnảnh các tác động bên ngoài như kiểu các quá trình và trạng thái tâm lý, mà là kết quả của sự thống nhất và khái quát các quá trình và trạng thái tâm lý. Xuất hiện trên cơ sở các quá trình và trạng thái tâm lý, các thuộc tính tâm lý cá nhân (đặc điểm tâm l) đến lượt nó lại có ảnh hưởng sâu sắc đối với các quá trình và trạng thái tâm lý.
- Khi đã hình thành nhân cách thì mỗi quá trình tâm lý, mỗi trạng thái tâm lý đều có những nét đặc thù khiến cho một người này khác biệt với những người khác. Đặc điểm tâm lý tuy cũng biến đổi nhưng bền vững hơn quá trình và trạng thái tâm lý.
- Khi hoàn cảnh sống, điều kiện xã hội, môi trường rèn luyện của con người biến đổi, cả khi thể chất biến đổi (từ trẻ thơđến lúc tuổi già) thì thuộc tính tâm lý cũng biến đổi theo.
- Sự phân biệt các quá trình, trạng thái, đặc điểm chỉ là một sự tách biệt để phân tích khoa học. Trong thực tế thì quá trình, trạng thái và đặc điểm luôn luôn quyện vào nhau, chi phối lẫn nhau, thể hiện đời sống tâm lý toàn vẹn của một con người.
a) Sự tương quan giữa các thành phần:
- Quá trình tâm lý rất biến động.
- Trạng thái tâm lý ít biến động hơn và kéo dài hơn.
- Đặc điểm tâm lý thì bền vững.
b) Tác động qua lại:
- Trạng thái tâm lý làm nền cho quá trình tâm lý.
- Đặc điểm tâm lý là do quá trình lặp đi lặp lại của quá trình tâm lý.
c) Tầm quan trọng:
Nhân cách đóng vai trò quan trọng trong chẩn đoán nhiều rối loạn và bệnh tâm thần vì thế cần phải nắm đặc điểm nhân cách của từng bệnh nhân.

II. PHÂN TÍCH CÁC THÀNH PHẦN CỦA NHÂN CÁCH

1. Xu hướng:
- Xu hướng là định hướng tới mục tiêu nào đó có nghĩa đối với đời sống cá nhân đó. Là sự hoạt động của cá nhân đó để đạt được mục đích trong thời gian tương đối dài trong cả cuộc đời. Xu hướng có đặc tính biểu hiện qua hành động, được hình thành trong quá trình sống do điều kiện khoa học, văn hóa xã hội quyết định.
- Xu hướng bao gồm nhiều thành phần:
+ Niềm tin và thế giới quan.
+ Nhu cầu và động cơ hoạt động.
+ Hứng thú, khuynh hướng, sở thích.
+ Lý tưởng
a. Niềm tin và thế giới quan:
- Niềm tin: là quan điểm, nhận thức của cá nhân về tự nhiên và xã hội mà cá nhân đó đã thấm nhuần sâu sắc, cá nhân coi đó là chân l duy nhất không có gì đáng nghi ngờ nữa.
- Thế giới quan cá nhân là hệ thống các quan điểm, nguyên tắc của cá nhân trong xem xét và giải quyết những vấn đề của hiện thực và của bản thân.
Thế giới quan cá nhân là sự phản ánh tồn tại xã hội. Sự phảnảnh này được thực hiện trực tiếp trong điều kiện sống và trong các mối quan hệ muôn màu muôn vẻ của cá nhân trong quá trình sống và hoạt động. Vì vậy thế giới quan cá nhân chịu sự chi phối trực tiếp của thế giới quan xã hội.
Ảnh hưởng của hoàn cảnh sống, của quan hệ gia đình và xã hội tác động trực tiếp đến sự hình thành và phát triển thế giới quan và lý tưởng của cá nhân. Thông qua điều kiện sống của gia đình, qua việc xem xét thái độ, cử chỉ của những người thân và qua sự giao tiếp với những người xung quanh... Mỗi cá nhân tiếp thu và phê phán các sự kiện xảy ra trong gia đình và ngoài xã hội. Tất cả những điều kiện đó đều ghi lạiấn tượng sâu sắc trong mỗi cá nhân và dần dần hình thành ở họ những biểu tượng, những mẫu người lý tưởng, cũng như những quy chuẩn đạo đức, những quan điểm và lẽ sống của cá nhân đối với mọi người và đối với bản thân.
Trong sự tác động của xã hội đối với việc hình thành thế giới quan và lý tưởng cá nhân, nhà trường có vai trò rất quan trọng. Bởi vì nhà trường cung cấp một hệ thống kiến thức về qui luật của tự nhiên và của xã hội, tạo điều kiện cơ bản cho mỗi cá nhân hình thành nên những quan điểm và xác định lý tưởng của mình.
Ảnh hưởng của xã hội, tác động của giáo dục có vai trò rất quan trọng, nhưng yếu tố quyết định sự hình thành và phát triển thế giới quan của cá nhân là sự hoạt động rèn luyện của mỗi cá nhân. Bởi vì việc hình thành thế giới quan và lý tưởng cá nhân không phải chỉ là sự tiếp thu kiến thức ở nhà trường, tiếp thu kinh nghiệm của người khác mà điều cơ bản là phải biến được những kiến thức đó thành quan điểm, thành niềm tin của cá nhân. Đây là một quá trình rèn luyện, thể nghiệm bản thân lâu dài, phức tạp.
b. Nhu cầu và động cơ hoạt động:
- Nhu cầu là sự cần thiết, sự đòi hỏi mà con người thấy cần phải có, và cần được thoả mãn để tiếp tục phát triển sự sống. Con người cũng có nhu cầu tự nhiên như động vật (bản năng sinh dục, tự vệ, ăn uống) đưa 14 nhu cầu của con người, nhưng khác nhau ở nội dung và phương thức thoả mãn, ở người còn có nhu cầu cao cấp: như nghệ thuật...
- Động cơ hoạt động: nhu cầu được phảnảnh trong chủ quan bằng nguyện vọng, xu thế, còn một nhân tố nữa để thúc đẩy hoạt động đó là động cơ:
. Động cơ đơn giản: là những động cơ được thực hiện trong thời gian ngắn.
. Động cơ phức tạp: là động cơ có nhiều mục đích, nhiều hành vi và phải thực hiện trong nhiều năm. Hành vi bề ngoài có vẻ giống nhau nhưng động cơ khác nhau. Ví dụ: học đàn: vì yêu văn nghệ, vì người yếu, vì tựái...
c. Khuynh hướng, sở thích, hứng thú:
- Hứng thú là biểu hiện của xu hướng và nhận thức với sự vật và hiện tượng thực tế thường xuyên: hướng ý thức vào đối tượng hứng thú và ít nhiều có hoạt động theo xu hướng đó.
Đặc điểm của hứng thú là làm cho hoạt động được tích cực, làm việc có sáng tạo, hứng thú kèm theo cảm xúc dễ chịu làm việc không thấy mệt mỏi, làm hăng say và hấp dẫn người khác.
- Khuynh hướng: là biểu hiện của xu hướng trong hoạt động có liên quan chặt chẽ với hứng thú. Có thể có hứng thú nhưng chưa chắc đã có khuynh hướng, nhưng có khuynh hướng thì tất có hứng thú.
- Sở thích: là biểu hiện của xu hướng dưới hình thức nhận xét chủ quan thường có màu sắc thẩm mỹ. Có sở thích về mặt vật chất, tâm thần thường liên quan đến khuynh hướng, hứng thú.
d. Lý tưởng cá nhân:
- Là nét đặc trưng nhất trong tâm lý cá nhân, là mục tiêu của cuộc sống được phản ánh vào đầuóc con người dưới hình thức một hình ảnh mẫu mực và hoàn chỉnh, có tác dụng lôi cuốn mạnh mẽ toàn bộ cuộc sống của cá nhân trong một thời gian dài để vươn tới mục tiêu đó.
- Là biểu hiện của xu hướng về mặt mục tiêu cao đẹp mà con người muốn vươn tới:’L tưởng là cái vì nó người ta sống và dưới ánh sáng của nó người ta hiểu được cuộc đời’.
- Đặc điểm của lý tưởng là biểu hiện cao nhất của xu hướng vì nó mà người ta vươn tới mà huy động năng lực mạnh nhất của tâm thần.
- Là nhân tố tích cực nhất quyết định phương hướng hoạt động.

2. Khí chất

2.1. Định nghĩa: Khí chất là một thuộc tính tâm lý cá nhân rất phức tạp, nó là hình thức biểu hiện của mọi hoạt động tâm lý của con người. Nếu hiện tượng tâm lý ở mỗi người đều phải thông qua đặc điểm riêng của người đó thì khí chất bộc lộ rõ nét nhất những sắc thái của cá nhân, khiến cho sự khác biệt giữa người này với người kia càng nổi bật luôn.
Khí chất là một thuộc tính tâm lý gắn liền với kiểu hoạt động thần kinh tương đối bền vững của cá nhân. Khí chất là động lực của toàn bộ hành vi cá nhân, là đặc trưng chung nhất về cường độ, tốc độ, nhịp độ hoạt động tâm lý của con người.

2.2. Phân loại:
Theo Hypocrat ở người có 4 loại khí chất mà sau này người ta chuyển ra 4 loại tương đương:
- Loại máu nóng? - Loại hăng hái (hoạt).
- Loại chất nhờn? - Loại bình thản (trầm).
- Loại mật vàng? - Loại nóng nảy.
- Loại mật đen? - Loạiưu tư (yếu).
Theo quan điểm của Paplov: Khí chất là đặc trưng chung nhất của hành vi con người, đặc trưng này biểu hiện những thuộc tính của hoạt động thần kinh. Cho nên cơ sở sinh lý của khí chất chính là kiểu hoạt động thần kinh cao cấp của con người.
Bằng phương pháp phản xạ có điều kiện Paplov đã khám phá những quy luật của hoạt động thần kinh cao cấp và những thuộc tính cơ bản của quá trình thần kinh. Những thuộc tính cơ bản đó là:
a) Cường độ của quá trình thần kinh cơ bản là hưng phấn và ức chế. Cường độ của quá trình thần kinh là chỉ số năng lực làm việc của các tế bào thần kinh và của hệ thần kinh nói chung. Hệ thần kinh mạnh chịu đựng được rất nhiều tác động trong một thời gian dài, còn hệ thần kinh yếu trong những điều kiện đó sẽ bị’nứt vỡ’.
b) Sự cân bằng của quá trình thần kinh. Tính cân bằng là sự cân đối nhất định giữa các quá trình hưng phấn và ức chế. Những quá trình này có thể cân bằng nhưng cũng có thể không cân bằng. Một quá trình này có thể mạnh hơn quá trình kia.
c) Tính linh hoạt của quá trình thần kinh. Tính linh hoạt là mức độ nhanh chóng khi chuyển từ một quá trình này sang một quá trình khác để bảo đảm thích ứng với những biến đổi mạnh và đột ngột của hoàn cảnh.
Sự kết hợp của những thuộc tính này hình thành nên những kiểu riêng biệt của hệ thần kinh:
Loại... Cường độ... Thăng bằng... Linh hoạt
Ưu tư... Yếu
Nóng nảy... Mạnh... Không thăng bằng
Bình thản... Mạnh... Thăng bằng... Không linh hoạt
Hăng hái... Mạnh... Thăng bằng... Linh hoạt
4 loại hình thần kinh trên có cả ở động vật cao cấp. Ở người còn có tín hiệu thứ 2.
Dựa vào đó Paplov chia 3 loại:
. Hệ tín hiệu I >II: nghệ sĩ.
. Hệ tín hiệu I = II: trung gian.
. Hệ tín hiệu ITheo Paplov những đặc trưng của các kiểu, loại thần kinh trên đây là cơ sở sinh lý của khí chất, quy định khí chất của con người. Nhưngông không quan niệm những kiểu này hoàn toàn bẩm sinh là bất biến. ông cho rằng trong việc hình thành các kiểu thần kinh, những yếu tố bẩm sinh có rất ít mà yếu tố quan trọng là quá trình sinh hoạt của cá nhân trong gia đình, ở trường học, trong quan hệ xã hội và sự hoạt động, rèn luyện của cá nhân.
d) Phân tích các loại khí chất:
- Cường độ: Paplov có 2 qúa trình hưng phấn, ức chế.
+ Cường độ mạnh: cả 2 qúa trình hưng phấn và ức chế đều mạnh.
+ Hưng ph ấn mạnh: người tích cực, ổn định, tập trung các quá trình tâm lý.
+ Ức chế mạnh: tính kiên trì, tự kiềm chế (cảm xúc hứng thú).
- Thăng bằng: làm việc có kế hoạch, có năng suất, cảm xúc ổn định, tác phong bình tĩnh, khoan thai.
- Mất thăng bằng: làm việc năng suất thất thường, tác phong dễ mất bình tĩnh, tựái.
- Tính linh hoạt: dễ thích ứng với môi trường.
- Không linh hoạt: khó chuyển từ trạng thái tâm lý này sang trạng thái tâm lý khác.
* Loại hình thần kinh:
- Loại hăng hái: mạnh, thăng bằng, linh hoạt.
+ Cảm xúc biểu lộ rõ rệt, nhạy cảm, lạc quan, dễ vui, dễ buồn, dễ quên.
+ Tính cách tác phong: dễ tiếp xúc, dễ hời hợt, dễ cắt đứt mối liên hệ cũ.
+ Hành vi: các nhiệm vụ trung bình có thể hoàn thành tốt.
Nếu loại này kết hợp với hứng thú đầy đủ đúng hướng sẽ hoàn thành tốt các nhiệm vụ trong sinh hoạt. Nếu không thì dễ trở nên phóng túng hao phí năng lượng.
- Loại bình thản: mạnh, thăng bằng, không linh hoạt.
+ Khí sắc, cảm xúc: nét mặt đơn điệu (mặc dù bên trong có suy nghĩ sâu sắc).
+ Tính cách, tác phong: chậm chạp, thiếu cương quyết.
+ Hành vi: suy nghĩ chín chắn trước khi làm, khó chuyển sang việc khác.
Nếu kết hợp hưng phấn đầy đủ: suy nghĩ chín chắn, chậm, chắc. Nếu kết hợp trí tuệ kém phát triển, thiếu hứng thú sẽ trở nên lạnh lùng, bàng quan, cố chấp.
- Loại nóng nảy: mạnh, không thăng bằng.

br />+ Cảm xúc rõ, mãnh liệt, nhiều khi bùng nổ nhưng chóng qua.
+ Tính cách, tác phong: tích cực, nhiều nghị lực, cương quyết.
+ Hành vi: say mê, có nhiều quyết định táo bạo, đột ngột.
Nếu kết hợp hứng thú trí tuệ đúng hướng thì quyết định nhanh chóng làm được việc lớn. Nếu kết hợp với hứng thú không đầy đủ, không có nghĩa thì bộp chộp, cáu kỉnh, liều lĩnh.
- Loạiưu tư:
+ Cảm xúc: buồn, trầm, đơn điệu, dai dẳng, ít cởi mở, hay dao động.
+ Chậm chạp, thiếu cương quyết, kém năng suất.
Nhìn chung đây là loại yếu, tiêu cực. Nhưng nếu biết hợp với tính kiên trì lao động thì sẽ có năng suất tốt do suy nghĩ sâu sắc, lường trước được khó khăn hậu quả.
- Loại nghệ sĩ:
+ Thiên về hoạt động bản năng, cảm xúc, nhạy cảm, dễ bị cảm xúcám thị.
+ Tư duy hời hợt, yếu về tư duy trừu tượng, thiên về tư duy cụ thể hình tượng.
- Loại lý trí: Hệ II chiếm ưu thế: nặng nề hoạt động l trí, hay suy nghĩ miên man xa vời thực tế, trừu tượng.
Cảm xúc ít biểu lộ thường đi vào chiều sâu.
Đặc điểm chung của khí chất:
- Có thể biến đổi theo các điều kiện của môi trường, xã hội, giáo dục.
- Mỗi loại khí chất đều cóưu khuyết riêng.
- Trong thực tế thường có loại khí chất phức hợp.
- Trong những điều kiện sinh hoạt khác nhau có thể có biểu hiện những nét khí chất khác nhau.
* Vị trí của khí chất trong tâm thần học:
- Là một trong 4 thành phần nhân cách nhưng không phải chiếm vị trí quyết định trọng yếu.
- Ngày nay người ta không tách riêng khí chất mà thường kết hợp, thường nh ấn mạnh hơn trong các bệnh tâm căn, nhân cách bệnh.

3. Tính cách:
* Là sự kết hợp đặc biệt của những đặc tính tâm lý cơ bản biểu hiện thái độ của con người với thực tại qua tác phong và hành vi. Trong tính cách có một hệ thống thống nhất các thái độ với thực tại và phương thức quen thuộc đã biểu hiện các thái độấy.
* Liên quan: tính cách không tách rời 4 thành phần.
- Tính cách quyết định sự hình thành năng lực.
- Khí chất tô cho tính cách một đặc điểm riêng biệt, tính cách còn có tính xã hội được hình thành trong qúa trình sống.
- Tính cách là sự thống nhất giữa các cá biệt.
- Tính cách bao gồm nhiều nét và có liên quan mật thiết với nhau, mỗi nét chỉ có nghĩa đầy đủ khi nó kết hợp với nét khác.
Ví dụ: ở người lớn: tính kiên trì + tự phê bình: tính cách tốt; ở trẻ em: tính kiên trì + chưa biết tự phê tính cách xấu (đòi hỏi).
* Phân loại: Những nét tính cách biểu hiện thái độ đối với xã hội, tập thể.
+ Tính tập thể đối lập với tính vị kỷ.
+ Tính nhân đạo đối lập với tính tàn bạo.
+ Tính cởi mở đối lập với tính trầm lặng.
+ Lòng yêu nước đối lập với vô trách nhiệm (tính trách nhiệm).
Biểu hiện thái độ đối với lao động:
+ Tính siêng năng đối lập với tính lười biếng.
+ Tính cẩn thận đối lập với tính cẩu thả.
+ Tính sáng tạo đối lập với tính bảo thủ.
+ Tính tiết kiệm đối lập với tính lãng phí, bẩn thỉu.
Các nét tính cách trên có liên quan với nhau, ví dụ tính siêng năng thường kết hợp tính cẩn thận...
Theo thái độ đối với bản thân:
+ Tính khiêm tốn đối lập với tính tự phụ.
+ Tính tự phê bình đối lập với tính phóng túng.
+ Tính tự trọng đối lập với tính bừa bãi.
Theo những nét phẩm chất của ý trí.
+ Làm việc có mục đích đối lập với tính tản mạn.
+ Tính độc lập đối lập với dễ bịám thị.
+ Tính quả quyết đối lập với tính dao động.
+ Tính kiên trì đối lập với bốc đồng (thích thì làm, chán thì bỏ).
+ Tính tự kiềm chế đối lập với bùng nổ.
+ Tính kỷ luật đối lập với tính càn quấy.
+ Tính dũng cảm đối lập với tính nhút nhát.
Tất cả những nét nêu trên có thể chia làm 2 nhóm:
I. Biểu hiện xu hướng nhân cách gồm 3 cách chia trên.
II. Biểu hiện phẩm chất ý trí gồm cách chia 4.
Nói đến tính cách, người ta thường chia theo cách thứ 4. Tuy nhiên nhóm I và II vẫn liên quan vì tính cách mạnh nhưng có xu hướng sai thì không có giá trị, còn I tăng mà II yếu thì tiêu cực.

4. Năng lực:
- Là những đặc điểm tâm lý biểu hiện những điều kiện của nhân cách cần thiết để hoàn thành một loại hoạt động nào đó. Một người có nhiều loại năng lực khác nhau. Sự hoàn thành một nhiệm vụ phức tạp đòi hỏi kết hợp nhiều năng lực.
- Năng lực thường chia làm 2 loại:
. Năng lực chung: là năng lực trong một phạm vi rộng: (quan sát sáng tạo)...
. Năng lực riêng: là năng lực trong một phạm vi hẹp: hoạt động đặc biệt gọi là năng khiếu (năng khiếu nhạc, toán...).
- Năng lực có 2 nhân tố xã hội và bẩm sinh:
. Nhân tố xã hội: Năng lực được hình thành và phát triển trong hoạt động ngày càng tinh vi vủa xã hội để thoả mãn nhu cầu ngày càng tăng. Năng lực mang tính chất xã hội và lịch sử: do sự phân công lao động và chuyên môn hóa lao động.
. Nhân tố bẩm sinh: có nghĩa quan trọng đối với sự phát triển năng lực nhưng bẩm sinh chỉ là một trong những điều kiện để phát triển năng lực (yếu tố quyết định vẫn là xã hội).
* Liên quan giữa năng lực với các thành phần nhân cách:
+ Sự phát triển năng lực phụ thuộc vào sự rèn luyện của cá nhân về kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo.
Kiến thức là cái đã hiểu và ghi nhớ được.
Kỹ năng là những kiến thức đã được vận dụng vào thực tế.
Kỹ xảo là kỹ năng đã được củng cố vững chắc và trở nên tự động.
Nếu có năng lực thì rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo trở nên nhanh chóng. Năng lực là một đặc điểm tâm lý tương đối ổn định ở một cá nhân. Có khi chưa có kỹ năng, kỹ xảo nhưng năng lực đã được biểu hiện.
Liên quan năng lực và xu hướng.
Thường có liên quan chặt chẽ (cá biệt tách rời)
Xu hướng là điều kiện thúc đẩy năng lực nên xu hướng là dấu hiệu đang hình thành năng lực. Cần phân biệt xu hướng mạnh với xu hướng nhất thời. Xu hướng nhất thời thường chỉ để thoả mãn động cơ trong thời gian nào đó, sau đấy sẽ bỏ cuộc giữa đường.

5. Cách thức nghiên cứu nhân cách.
Nghiên cứu nhân cách rất phức tạp và khó, có nhiều phương pháp

1. Nghiên cứu lịch sử phát triển của nhân cách từ b đến hiện tại, hỏi trực tiếp và hỏi qua người thân: các thành phần của nhân cách.

2. Phương pháp thực nghiệm tự nhiên: tạo ra hoàn cảnh và theo dõi phản ứng của bệnh nhân. Phương pháp này theo dõi lâm sàng là quan trọng.

3. Phương pháp phân tích những sản phẩm hoạt động của bệnh nhân: nhật k, thư từ, tranh vẽ, đềán tương lai.

4. Dùng các test tâm lý (test MMPI): Nghiệm pháp liên tưởng tự do, xếp hình khối Lin. Vẽ hình như, giải thích các bức tranh và tests chủ đề vô định. Nghiệm pháp test Roischach: cho giọt mực xanh đỏ lên tờ giấy rồi gấp 4 lại cho thành hình loang lổ: bảo bệnh nhân giải thích (hiện ở Việt Nam không áp dụng).
* Khi nghiên cứu nhân cách có điểm chú ý:
Nghiên cứu phản ứng của bệnh nhân khi làm các nghiệm pháp, khi nhận định nhân cách phải tổng hợp các phương pháp lại. Đặc biệt thái độ của bệnh nhân trong khi làm phản ứng rất quan trọng vấn đề kiến thức phải được chú (để áp dụng các phương pháp cho phù hợp).

Nguồn tham khảo: 
Tâm thần học
Chủ đề: 

Độc giả cũng là tác giả
Bài wiki gần đây